पोस्ट्स

मानसिक डिसऑर्डर लेबलसह पोस्ट दाखवत आहे

झोपेची समस्या (इन्सोमनिया)

इमेज
 50 वर्षांचे भीमराव सांगत होते. "लॉकडाउन झाल्यानंतर लगेचच माझ्या व्यवसायावरती परिणाम झाला. तसा फार मोठा माझा व्यवसाय नाही पण साठवलेल्या पैशांवर त्या वेळचे दिवस काढले. मुलगा अजून शिकतोय त्यामुळे त्याच्यावर ही फार भार देता येत नव्हता. साधारण दोन ते अडीच महिने मी खूप ताणात होतो. त्यानंतर पुन्हा काम सुरू झालं; व्यवसाय सुरू झाला. पैसेही मिळू लागले. पण लॉकडाऊन दरम्यान गेलेली झोप मात्र काही परत आली नाही. त्यामुळे गेले अनेक दिवस मी नीट झोपूच शकलेलो नाही. जर झोप लागलीच तरी पुन्हा लगेच जाग येते. रात्री झोप न झाल्याने सकाळी मी कामावर जाऊ शकेन का? व्यवस्थित काम करू शकेन का? मला चक्कर तर नाहीना येणार? या आणि अशा अनेक शंका मनात येतात. यामुळे, माझा कामावर जाण्याचा आत्मविश्वासच निघून गेलेला आहे. याचा परिणाम आता माझ्या व्यवसायावर होताना मला दिसू लागला आहे. झोप तर लागत नाहीये; व्यवसाय नीट करता येत नाहीये;  यामुळे मी अगदीच हतबल होऊन गेलो आहे. काय करावं काहीच कळेनासं झालेलं आहे. जस जशी रात्र जवळ येते तस तशी आता मला माझ्या झोपेचं काय होणार याची भयंकर चिंता वाटू लागते. मी काय करू? मला काहीच सुचत ना...

विशिष्ट भय (फोबिया)

इमेज
तीस वर्षाची अरुणा आपल्या नवऱ्यासोबत माझ्या कौंसेलिंग सेंटर मध्ये येऊन बसली होती. बाहुल्यांची प्रचंड भीती वाटते अशी तिची तक्रार होती. प्रत्यक्षात बाहुली दिसली की तिला भीती वाटायचीच. पण जर टीव्हीमध्ये बाहुली दिसली तरी तिला त्रास व्हायचा. ती परिस्थिती अरुणा सहनच करू शकत नव्हती. त्या जागेवरून ती पळूनच जायची. तिचा चेहरा पांढरा फटक पडायचा. बाहुली किंवा बाहुलीचा चित्राची सुद्धा अरुणाला प्रचंड भीती वाटे. आपल्याला आजूबाजूला आपण असेल अनेक लोक पाहत असतो ज्यांना कोणत्या ना कोणत्या गोष्टीची भीती वाटत असते. काही जणांना उंचीचा त्रास होतो तर काहींना कुत्र्यांची भीती वाटते. काही लोक अंधाराला घाबरतात तर काही लोक सापांना, पालीला इ. माझ्या सेंटर असाही एक मुलगा आला होता ज्याला मासे खायची फार आवड होती. मेलेल्या माशांची अजिबात भीती वाटत नसे पण त्याला फिश टॅंक मधले मासे पाहून भीती वाटायची. अशा विशिष्ट गोष्टींच्या वाटणाऱ्या भीतीला फोबिया असं म्हणतात. फोबिया किंवा भय निर्माण करणारी गोष्ट टाळण्याचा प्रयत्न करणे; न टाळता आल्यास, त्या ठिकाणाहून शक्य तितक्या लवकर पळून जाण्याचा प्रयत्न करणे हे फोबियाचं प्रमुख लक्षण ...

ओ. सि. डी.

इमेज
मला सतत हात धुण्याची सवय लागली आहे. मला असं वाटतं की माझ्या हातावर घाण आहे. त्यात जंतू आहेत. आणि ते घालवण्यासाठी हात धुणे गरजेचेच आहे. नाहीतर मला काहीतरी होईल. असा विचार येऊन मी हात धुतो. थोडा वेळ बरे वाटते. पण नंतर काही काळाने पुन्हा हाच विचार येतो, कारण तेव्हा कुठेतरी हात इकडे तिकडे लागलेला असतो. पुन्हा हात धुतो आणि हे चक्र सुरूच राहते. त्यातून मी बाहेरच पडू शकत नाही. माझ्या कौन्सिलिंग सेंटर मध्ये नुकताच नोकरी सुरू केलेला सुनील मला त्याची समस्या सांगत होता. सुमेधाच्या ह्या समस्येला ऑबसेसिव्ह कंपलसिव्ह डिसऑर्डर (ओ.सि. डी.) असं म्हणतात. ओ.सि. डी. म्हणजे पछाडलेल्या, मन व्यापून टाकलेल्या विचारांमुळे सतत करावी लागणारी अनिवार्य अशा कृतीची समस्या.   एका उदाहरणाने हे अजुन जास्ती स्पष्ट होईल. ड्रायव्हर म्हणून कामाला असलेल्या दिनकर रावांना गाडी विषयी खूप प्रेम. पण त्याच वेळी ही गाडी चोरीला जाईल अशी चिंता हळूहळू त्यांच्या मनात घर करू लागली. त्यामुळे गाडी चालवून झाली की प्रत्येक दरवाजा मी नीट बंद केला आहे ना याची खात्री होण्यासाठी प्रत्येक दार ते तपासून ओढून पाहायला लागले. पुढची तपासणी झाली ...

शारीरिक चिंता

इमेज
माझ्या क्लिनिक मध्ये सुमेध माझ्याशी बोलत होता. वजन अगदीच कमी झालेलं दिसत होतं. डोळ्यांखाली काळी वर्तुळे देखील आलेली होती. त्याच्या बोलण्यात निराशा दिसत होती. ‘माझ्या छातीत थोडसं दुखत होतं. मी ईसीजी काढला. ऍन्जिओग्राफी केली. सगळी उपलब्ध साधनं वापरून वेगवेगळ्या टेस्ट केल्या. पण सगळे रिपोर्ट नॉर्मल. डॉक्टर म्हणाले, तुम्हाला काहीच झालेलं नाही. मी सेकंड ओपिनियन घ्यायचं म्हणून दुसऱ्या स्पेशालिस्ट डॉक्टरांना दाखवलं. त्यांनी अजून काही वेगळ्या टेस्ट सांगितल्या. त्याही केल्या. पण रिपोर्टमध्ये तरीही काहीच निघालं नाही. पण दुखणं तर होतचं. त्यामुळे मी पुन्हा नवीन डॉक्टरांना भेटलो. गेल्या वर्षभरात सहा-सात डॉक्टर झाले. पण सगळ्यांकडे रिपोर्ट नॉर्मल. शरीरात काहीच दोष नाही असं सगळ्यांचं म्हणणं पडलं. मी काय करू? मला कळेनासं झालंय. कोणत्याच डॉक्टरांकडून समाधान झालं नाही म्हणून शेवटचा पर्याय मी इंटरनेट-गुगल वर याचा शोध घेतला. त्यात आलेल्या वेबसाइटनं असं सांगितलं की छातीत दुखत असेल तर हार्ट अटॅक येऊ शकतो आणि यामुळे माणूस मरुही शकतो. हे वाचल्यानंतर तर मला वाटू लागलं की आता मी मारणार. मी मेलो तर माझ्या कुटुंबी...

सामाजिक चिंता

इमेज
‘गेली 15 वर्ष मी ज्या ठिकाणी काम करतो ते माझं ऑफिस सोडायचा मी विचार करतोय. कारण, माझ्या मागून आलेली मुलं छान पद्धतीने लोकांना काम सांगतात, कामगारांकडून काम करवून घेतात आणि मला हे अजिबात जमत नाही. लोकांसमोर उभं राहून बोलायची मला प्रचंड भीती वाटते. ते काय म्हणतील? माझ्याबद्दल चुकीचं मत तरी ते करून घेणार नाहीत ना? ते मला चुकीचे ठरवणार नाहीत ना? असे असंख्य प्रश्न लोकांसमोर मी बोलायला उभा राहिलो, लोकांशी मी बोलायला लागलो की माझ्या मनात येतात. यामुळे मी माझ्या बॉसना पण नीट उत्तर देऊ शकत नाही आणि याचा परिणाम माझं प्रमोशन पण होत नाही.’ माझ्या क्लिनिकमध्ये बंडोपंत मला त्यांच्या ऑफिसमधल्या वर्तनाबद्दल सांगत होते. ‘ऑफिसच काय घेऊन बसलात माझ्या मित्रांसमोर सुद्धा अनेकदा माझं असं होतं. बँकेत सगळ्यांसमोर चेकवरची सही सुद्धा माझी बर्‍याचदा चुकली आहे. लोक समोर आले की माझी भीतीने गाळण उडते.’ बंडोपंतांना होणाऱ्या या त्रासाला मानसोपचार शास्त्रात सामाजिक चिंतेची समस्या म्हणजेच सोशल एन्झायटी डिसऑर्डर असं म्हणतात. आपल्याला काही सामाजिक प्रसंगात भीती वाटते, आपण खरंच अस्वस्थ होतो, आपल्या पोटात गोळा येतो. उदा....