Samatol

आयुष्यातला पहिलाच इंटरव्ह्यू. खरं तर गेली अनेक वर्षं, खूप मन लावून, मी अभ्यास केला होता. आई-बाबांचं स्वप्न होतं की मी इंजिनिअर व्हावं. म्हणून इंजिनियरिंग पूर्ण केलं आणि त्या बळावर आयुष्यातला पहिला इंटरव्ह्यू देण्यासाठी वेटिंग रूम मध्ये मी बसलो होतो. माझ्यापेक्षा जास्त अनुभव असणारे, माझ्यापेक्षा कमी गुण - जास्त गुण असणारे असे विविध प्रकारचे उमेदवार माझ्याबरोबर या इंटरव्ह्यूला आले होते. काही जणांची मुलाखत झाली होती आणि आम्ही साधारण 5 जणं राहिलो होतो. आणि माझं नांव पुकारलं गेलं. मी माझ्या टायची गाठ नीट केली आणि १० पावलं चालत जाऊन केबिनचा दरवाजा उघडला. हा दरवाजा उघडत असताना मनात माझ्या आई-बाबांच्या माझ्याकडून असणाऱ्या आणि माझ्या स्वतःकडून असणाऱ्या अपेक्षा याबद्दलचे बरेच विचार डोक्यात घोळत होते. मला हा जॉब मिळलाच पाहिजे अशी माझी तीव्र इच्छा होती. नाही मिळाला तर काय? याचा विचार करणं सुद्धा मी टाळत होतो. या सगळ्याचा परिणाम असेल कदाचित, मी थोडा स्ट्रेसमध्ये आलो आणि इंटरव्हू पॅनेलला गुड आफ्टरनून ऐवजी गुड मार्निंग म्हणून पहिली चूक केली. अरे बापरे! माझं फर्स्ट इम्प्रेशन खराबच झालं असणार या विचारा...

प्रसंग 1 - 24 मार्च 2021, पंतप्रधान मोदींनी संपूर्ण देश लॉकडाऊन करत असल्याची घोषणा केली. संपूर्ण जग हळूहळू कोरोनाच्या विळख्यात अडकत चाललं होतं. परिस्थिती तशी गंभीरच होती. चीन मधून आलेल्या या विषाणूचा प्रादुर्भाव हा प्रचंडचं होता. याच सुमारास विवेकला अकौंटसच्या एका कंपनीत नवी नोकरी लागली होती. कोरोनामुळं झालेल्या लॉकडाऊनचा परिणाम होऊन, कंपनीनं बरेचसे कर्मचारी कामावरून कमी केले. साहजिकच, जे नवीन नोकरीस लागले होते, त्यांना याचा फटका जास्त बसला. विवेकला ही त्याची नोकरी गमवावी लागली. याबाबद्दल विवेकला अत्यंत मानसिक त्रास झाला. त्याचा आत्मविश्वास कमी झाला. पुन्हा एकदा सगळं सुरळीत झाल्यावर त्याच कंपनीनं विवेकला संपर्क साधला पण विवेकनं त्या कंपनीस नकार कळवला. परत एकदा निराशा हाती लागेल अशी चिंता त्याला जाणवत होती. हा नकार पचवणं अवघड जाईल असा विचार करून त्यानं ती कंपनी जॉईन केली नाही. आत्ताही त्याला काही ऑफर्स येतात पण नकाराच्या चिंतेनं तो त्या स्वीकारत नाही. मुलाखतीला सुद्धा जात नाही.  प्रसंग 2 - पुन्हा एकदा 24 मार्च 2021, पंतप्रधान मोदींनी संपूर्ण देश लॉकडाऊन करत असल्याची घोषणा केली. याच ...

 (CBT या मानसोपचार पद्धतीचे जनक डॉ. ऍरॉन बेक यांचं दि. ०१ नोव्हेंबर २०२१ रोजी वयाच्या १००व्या वर्षी निधन झालं. त्यांच्या कार्याची माहिती देणारा हा लेख.)  1960च्या सुमारास मानसशास्त्राच्या जगतावर सिग्मंड फ्रॉईड या विख्यात मानसशास्त्रज्ञाचं राज्य होतं. फ्रॉइड यांनी स्वतः एक मानसोपचार पद्धतीचा म्हणजेच थेरपीचा शोध लावला होता. सायकोऍनॅलिसिस हे त्या थेरपीचं नांव. जगातले बहुतेक सर्व प्रमुख मानसशास्त्रज्ञ या सायकोऍनॅलिसिसचाच वापर करत होते. सायकोऍनॅलिसिसचा वापर करणाऱ्यांना सायकोऍनॅलिस्ट म्हंटलं जायचं. त्याच काळात पेनिसेल्व्हियाच्या विद्यापीठात एक प्रोफेसर मानसोपचार शिकवत होते. ते प्रोफेसर सुद्धा सायकोऍनॅलिस्ट होते. पण या सायकोऍनॅलिसिसचा म्हणावा तितका उपयोग क्लायंटला होत नाहीये असं त्यांना वाटत होतं. कारण या सायकोऍनॅलिसिस पद्धतीच्या काही मर्यादा होत्या. एकतर किती दिवस हि थेरपी वापरावी याची ठोस अशी कोणतीही वेळ देता येत नव्हती. आणि नेमकी सायकोऍनॅलिसिसची पद्धत काय आहे याबाबत पण स्पष्टता नव्हती. याचा परिणाम मानसिक डिसऑर्डर दुरुस्त व्हायला खूप वेळ लागायचा. कधी कधी तो दुरुस्त व्हायचाच नाही. स...

कोल्हापूर जिल्ह्यातील नेहमीची एक सकाळ... पुण्याहून कोल्हापूरमधल्या एका गावात नुकतीचं लग्न होऊन आलेल्या सखूला तिचा नवरा म्हणजेच रामनाथ म्हणतो... सखू जरा चावीला पाणी आलंय का ते पाहतेस का? सखूला जरा गम्मत वाटली. चावी तर कुलूप उघडायला वापरतात. तिच्यातून पाणी कसं येईल? पण तरीही तिनं जाऊन एकदा कुलपाची चावी तपासली. पण तिच्यातून पाणी येतंय असं काही तिला दिसलं नाही... तिला काहीच कळेना. ती परत रामनाथकडं गेली. त्याला म्हणाली कि चावीतर ठणठणीत आहे. तीला काही पाणी आलेलं नाही. रामनाथ म्हणाला ठीक आहे. पण मनात म्हणाला कि रोज तर यावेळीच चावीला पाणी येतं आज काय झालं? काहीतरी अडचण झाली असेल म्हणून तो बाहेर त्याच्या आलेल्या मित्राला भेटायला गेला तर त्याला दिसलं कि शेजारी असणाऱ्या नळाला तर धो धो पाणी आहे. त्याला काहीच कळेना. त्याला वाटलं कि सखूला काही काम करायचं नाहीये. त्याला थोडा तिचा राग आला. पण तिला काही न बोलता त्यानं मित्राशी गप्पा मारल्या आणि नंतर आत मध्ये गेला. सखूशी जरा हटकूनचं वागायला लागला. सखूला वाटलं कि आज काहीतरी झालंय. सकाळपासून आमचे हे काहीपण बोलत आहेत आणि आता कसं पण वागत आहेत. तिची सुद्धा य...

मागच्या लेखात आपण झोपेचा डिसऑर्डर म्हणजेच इंसोमनिया बद्दलची प्रमुख लक्षणं जाणून घेतली आज आपण आपल्याला झोप उत्तम प्रतीची लागावी यासाठी असणारे काही महत्त्वाचे मुद्दे जाणून घेऊयात.  हे मुद्दे इनसोमनिया असणाऱ्यांसाठी उपयोगाचे आहेतच; पण जर आपण सर्वांनी या मुद्द्यांचा वापर केला तर आपल्याला सुद्धा हे उपयोगी ठरतील. या मुद्द्यांना स्लिप हाइजीन असे म्हणतात. स्लिप हाइजीन म्हणजे झोप नीट येण्यासाठी करण्याचे किंवा पाळण्याचे नियम. आपण सोप्या भाषेत याला झोपेसाठीचे नियम असे म्हणूयात.  नियम पहिला झोपेच्या व्यतिरिक्त आपला बेड, अंथरूण अजिबात वापरू नका. याचं कारण आपल्या बेड सोबत आपल्या मेंदूच्या कनेक्शन फक्त झोपे पुरतच असलं पाहिजे. सध्या आपल्यापैकी अनेकांना ही सवय असू शकेल की ज्या बेडवर आपण झोपतो त्यावरच अभ्यासाला, कामाला, वाचनाला, गप्पा मारायला, जेवायला, टीव्ही-मोबाईल पहायला बसणं. यामुळे काय होतं? मेंदूच आपल्या बेड सोबत असणारं झोपेचं कनेक्शन तुटायला सुरुवात होते. म्हणजेच, आपल्या मेंदूला आपण बेडवर बसल्यावर किंवा झोपल्यावर आपल्याला आता झोप यायला पाहिजे असा संदेश मिळत नाही. कारण या बेडवर आपण बऱ्याच ...

आज आपण चिंता कमी करण्यासाठी एक विशिष्ट टेक्निक पाहणार आहोत. ही टेक्निक अतिविचार करणाऱ्यांसाठी एक राम बाण उपाय आहे. या टेक्निकमुळे आपण उगाच काळजी म्हणजेच worry न करता आपली चिंता व्यवस्थित सोडवू शकू. चिंतेला सिस्टिमॅटिकली म्हणजेत पद्धतशीरपणे कमी करण्यासाठी चिंतेचा त्रास असणाऱ्यांना ही टेक्निक मदत करेलच त्याबरोबरच इतर सर्वांना आपली कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी सुद्धा मदत करेल. या तंत्राचा नाव आहे चिंता घालवणार झाड इंग्रजीमध्ये यालाच वरी फ्री ट्री असे म्हणतात. आता आपण ही टेक्निक कशी आहे ते पाहूया. सर्वप्रथम आपल्याला यासाठी स्वतःला पहिल्यांदा एक प्रश्न विचारावा लागेल कि मी कोणत्या गोष्टीची काळजी किंवा चिंता करत आहे? हे उत्तर आपल्याला सहज मिळू शकेल. आपल्याला या गोष्टीचे उत्तर मिळाल्यानंतर, आपल्याला स्वतःला दुसरा प्रश्न विचारायचा आहे. तो म्हणजे ही चिंता किंवा काळजी मी सोडवू शकतो का किंवा घालवू शकतो का? याची दोन उत्तरेतील एक म्हणजे हो मी सोडवू शकतो आणि दुसरं म्हणजे नाही मी सोडवू शकत नाही. यात प्रथमतः नाही हे उत्तर आलं तर काय करायचं ते पाहूयात. नाही उत्तर आल्यावर आपण स्वतःला सांगायचे आहे की जर की च...

     प्लॅस्टिकसारखे मज्जातंतू हे वाचताना थोडं वेगळं नांव वाटलं ना? काही जणांना कदाचित विचित्रसुद्धा वाटू शकेल. पण खरोखर आपल्या मेंदूतले मज्जातंतू प्लॅस्टिकसारखेच असतात. मेंदूतील साधारण ८०% भाग हा मज्जातंतूंचाच बनलेला आहे. हे मज्जातंतू आपल्या मेंदू मध्ये असणाऱ्या वेगवेगळ्या रस्त्यांसारखे किंवा वायरिंग सारखे असतात. आपल्या विचार- भावना- वर्तणुकीवर मज्जातंतूंचा प्रभाव हा जास्त आहे. प्लॅस्टिक आपण गरम केलं कि हवं तसं वाकवू शकतो, त्याला हवा तसा आकार देऊ शकतो अगदी तसंच आपण जर आपण कष्ट घेतले तर आपल्याला मेंदूतील मज्जातंतूंना जसे हवे आहेत तसे बदलू शकतो. याला इंग्रजी मध्ये न्युरोप्लास्टिसिटी असं म्हणतात.      न्युरोप्लास्टिसिटी नुसार, जेंव्हा आपण एखादी नवी गोष्ट शिकतो तेव्हा आपण आपल्या मेंदूमध्ये मज्जातंतूंची एक पाउलवाट तयार होते. आपल्या सर्वांनाच माहीत आहे की पाऊलवाटेने प्रवास करायला रस्त्यापेक्षा नक्कीच जास्त वेळ लागतो. त्या पाऊलवाटेचे रुपांतर रस्त्यामध्ये करायचे असेल तर आपल्याला ती पाउलवाट सतत वापरावी लागते. खूप दिवस ती पाउलवाट वापरल्यानंतर हळूहळू त्याचा कच्चा रस्त...

लहानपणी आपण सगळ्यांनी ससा आणि कासवाची गोष्ट ऐकली असेल. अजून थोडं पळाल्यानंतर आपण जिंकू हे माहिती असून सुद्धा सशाने पळण्याचा कंटाळा केला. त्यामुळे कमी वेगात पण न थांबता चालणार कासव जिंकलं. ससा आणि कासवाची ही गोष्ट म्हणजे आपल्याला मिळालेला चालढकलपणाचा पहिला धडा होता. सध्याच्या वेगवान युगात, आपल्या ऊर्जेचे सर्वात जास्त नुकसान कोणी केलं असेल तर ते म्हणजे चालढकलपणानं.  चालढकलपणा म्हणजे महत्त्वाची कामे टाळून शुल्लक गोष्टी करत बसणं. हे आपल्यापैकी बऱ्याच लोकांना माहिती असेल. पहाटे उठून व्यायाम न करता झोपून राहणं, अभ्यास महत्वाचा आहे हे माहिती असून सुद्धा सतत टीव्ही पाहत राहणं अशी काही चालढकलपणाची उदाहरणे आहेत. याबरोबरच आपल्याला आवडणारी पण हानिकारक किंवा शुल्लक असणारी एखादी गोष्ट आपली गैरसोय होईल, कदाचित आपल्याला बैचेन वाटेल या चिंतेमुळे आपण न थांबता करत राहतो यालाही चालढकलपणाच म्हणतात. फेसबूक, व्हॉट्सऍप, पबजी, व्यसनं ही या चालढकलपणाची काही उदाहरणे आहेत. चालढकलपणामुळे आपला वेळ आपण वाया घालवतो आणि अगदी शेवटच्या क्षणी घाई गडबडीत आपलं काम आपण पूर्ण करतो. बहुतेक कॉलेजमधली मुलं त्यांच्या असाईनमे...

आज आपण आपल्या विचार आणि भावनांवर चर्चा करणार आहोत. सहाजिकच आपलं ध्येय मानसिक आरोग्य टिकवणे असे असल्याने प्रामुख्याने आपण मानसिक आरोग्य धोक्यात आणणाऱ्या नकारात्मक विचार आणि नकारात्मक भावनांचा विचार करू. हा विषय मांडताना कॉग्नेटिव्ह बिहेविअरल थेरपी (विचार-वर्तन-मानसोपचार पद्धती) म्हणजेच CBT विचार आणि भावनेकडे कोणत्या दृष्टीने पाहते आणि विचार आणि भावनांचा उपचार सीबीटी मध्ये कसा केला जातो याविषयी सुद्धा पाहणार आहोत. भावना म्हणजे काय आणि भावनांचा उगम सीबीटी नुसार विचारांच्या मुळे होणारी मनाची अवस्था म्हणजेच भावना होय. याचाच अर्थ भावनेचा उगम हा विचारांमध्ये असतो. जसा आपण विचार करतो तशा पद्धतीची भावना आपल्या मनामध्ये निर्माण होत असते आणि ही भावनाच आपल्याला वर्तन करण्यासाठी प्रेरित करत असते. यालाच विचार-भावना-वर्तन त्रिकोण असे म्हणतात.  याचाच अर्थ एखाद्या प्रसंगातील आपले वर्तन हे त्या प्रसंगात घडणाऱ्या घटनांमुळे होत नसते. तर त्या प्रसंगाकडे आपण कोणत्या दृष्टीकोनातून पाहतो आणि काय विचार करतो यावर अवलंबून असते. हे समजून घेण्यासाठी आपण एका उदाहरणाचा वापर करू. यश ने एका वक्तृत्व स्पर्धेत भाग घ...